Buôn cổ M’Liêng (xã Đắk Liêng, tỉnh Đắk Lắk) lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của người M’nông R’lăm giữa đại ngàn Tây Nguyên. Ảnh: AM

Giữ hồn văn hóa M’nông R’lăm

Con đường dẫn vào buôn cổ M’Liêng hôm nay đã được trải nhựa phẳng phiu từ quốc lộ vào tận đầu buôn. Những ngôi nhà khang trang hiện diện bên những mái nhà dài mang dáng dấp truyền thống. Ngôi nhà cộng đồng bề thế nằm ngay cửa ngõ buôn làng như một dấu mốc khẳng định hành trình gìn giữ bản sắc văn hóa của người M’nông R’lăm giữa vòng xoáy đổi thay.

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và soxo66 lựa chọn từ năm 2005 là buôn cổ duy nhất của Đắk Lắk để triển khai dự án bảo tồn văn hóa truyền thống, M’Liêng trở thành nơi hội tụ đầy đủ các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc của cộng đồng người M’nông R’lăm.

Ngôi nhà “Bảo tồn Văn hóa” được xây dựng từ nguồn đầu tư của Nhà nước hiện là không gian sinh hoạt cộng đồng quan trọng của buôn. Đây là nơi lưu giữ những bộ chiêng, ché cổ, ghế kpan và các nhạc cụ truyền thống; đồng thời là địa điểm diễn ra các lễ hội lớn nhỏ của buôn và của xã.

Ông Y Poan Bkrông, Bí thư Chi bộ buôn M’Liêng cho biết, hiện buôn có 27 bộ cồng chiêng, trong đó 17 bộ được Nhà nước hỗ trợ. Gần như mỗi dòng họ đều sở hữu ít nhất một bộ chiêng.

“Mỗi khi buôn có lễ hội, tiếng chiêng vang lên là niềm tự hào của bà con. Đó là hồn cốt của buôn làng mà chúng tôi luôn cố gắng gìn giữ”, ông Y Poan chia sẻ.

Những ngôi nhà dài mang kiến trúc đặc trưng của người M’nông R’lăm vẫn hiện diện giữa buôn cổ M’Liêng. Ảnh: AM

Theo thời gian, nhiều ngôi nhà dài truyền thống bằng phên nứa, cột gỗ đã xuống cấp. Nguồn gỗ tự nhiên ngày càng khan hiếm khiến người dân phải sử dụng vật liệu hiện đại như bê tông, xi măng để xây dựng. Tuy nhiên, điều đáng quý là dù thay đổi vật liệu, bà con vẫn cố gắng giữ lại cấu trúc kiến trúc nhà dài truyền thống của dân tộc mình.

Trong ngôi nhà sàn bằng gỗ ở đầu buôn, già Y Wé Ênuôl - năm nay gần 80 tuổi, già làng và cũng là người uy tín nhất buôn vẫn lặng lẽ gìn giữ những báu vật của tổ tiên.

Đó là chiếc trống da trâu truyền lại từ thời bà cố nội; là chiếc ché quý Yang Lung đã qua bốn thế hệ lưu giữ; là chiếc ché Yang Piêk có tuổi đời khoảng 80 năm, gắn bó với cuộc đời ông từ khi còn thơ bé.

Theo già Y Wé, ché Yang Lung chỉ được sử dụng trong những nghi lễ cộng đồng trọng đại như đón khách quý hay lễ mừng lúa mới. Còn Yang Piêk được dùng trong các nghi thức cúng gia đình và nhiều nghi lễ khác.

Già làng Y Wé Ênuôl giới thiệu về những chiếc ché cổ được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình. Ảnh: AM

Không chỉ riêng gia đình già Y Wé, nhiều hộ dân trong buôn hiện vẫn lưu giữ những bộ chiêng cổ, ghế kpan, ché rượu cần và các hiện vật quý. Chính những giá trị ấy đã giúp M’Liêng trở thành một trong số ít buôn làng còn bảo tồn được khá nguyên vẹn nét văn hóa truyền thống của người M’nông trong quá trình giao thoa với văn hóa Ê Đê.

Năm 2021, buôn M’Liêng tiếp tục được tỉnh Đắk Lắk lựa chọn đầu tư phát triển du lịch cộng đồng. Đây được xem là cơ hội để quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của người M’nông R’lăm; đồng thời mở ra hướng phát triển kinh tế mới, nâng cao đời sống cho người dân địa phương.

Rừng thiêng và lời thề gìn giữ

Bên hông nhà cộng đồng, cây đa cổ thụ hơn 200 năm tuổi tỏa bóng mát xuống khoảng sân rộng. Tấm biển “Bảo tồn cây cổ thụ” được dựng từ năm 2017 ghi nhận giá trị đặc biệt của cây đa đối với cộng đồng.

Già Y Wé kể rằng, cây đa do cố nội dòng họ Ênuôl trồng từ hơn hai thế kỷ trước. Trong tâm thức người M’nông, cây đa không chỉ là cây cổ thụ mà còn là cây thiêng, như bức thành lặng lẽ che chở, bảo vệ buôn làng.

Mỗi dịp lễ hội, già làng, ban tự quản và người dân đều cùng nhau chăm sóc, gìn giữ cây đa. Những năm gần đây, cây đa thiêng đã trở thành điểm dừng chân hấp dẫn đối với nhiều du khách khi đến tham quan buôn cổ.

Cây đa cổ thụ hơn 200 năm tuổi được người dân buôn M’Liêng xem là biểu tượng thiêng liêng bảo vệ buôn làng. Ảnh: AM

Thế nhưng, báu vật vô giá nhất của M’Liêng lại nằm phía sau cây đa ấy. Ẩn mình sau những bụi tre già là khu rừng thiêng mà người dân gọi bằng cái tên đầy huyền bí: rừng mộ ché.

Theo lời kể của các bậc cao niên, khu rừng này đã tồn tại từ rất lâu trước khi cây đa được trồng. Trong rừng có những ngôi mộ cổ và những chiếc ché được chôn cạnh mộ. Người dân tuyệt đối không canh tác, khai phá hay xâm phạm khu vực này.

Trải qua hàng trăm năm, bằng những quy ước nghiêm ngặt của cộng đồng, rừng mộ ché vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn.

Không phải buôn làng Tây Nguyên nào cũng có rừng thiêng. Chỉ những nơi được xem là vùng đất lành, gắn với tín ngưỡng và ký ức cộng đồng mới may mắn sở hữu.

Già Y Wé không nhớ chính xác buôn M’Liêng có từ bao giờ. Ông chỉ biết mình thuộc đời thứ năm sinh sống trên mảnh đất này. Theo lời ông, tên gọi nguyên thủy của buôn là Mhiêng, bắt nguồn từ con suối Bông Hiêng chảy quanh buôn, len qua khu rừng mộ ché rồi đổ ra hồ Lắk.

Dòng chảy ấy đã nuôi dưỡng bao thế hệ người M’nông, chứng kiến những đổi thay của buôn làng và lưu giữ những câu chuyện huyền bí về khu rừng thiêng giữa đại ngàn.

Hiện nay, buôn M’Liêng có 245 hộ dân với gần 1.100 nhân khẩu, trong đó người M’nông chiếm hơn 60%. Người dân vẫn duy trì nhiều nghề thủ công truyền thống như: đan lát, dệt thổ cẩm, làm chiếu cói và ủ rượu cần.

Không chỉ là một cánh rừng nguyên sơ, rừng mộ ché còn là biểu tượng cho sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, giữa tín ngưỡng với đời sống cộng đồng.

Giữa những áp lực của phát triển hiện đại, lời thề gìn giữ rừng thiêng của người M’Liêng vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Chính quyền địa phương và cộng đồng đang xây dựng đề án bảo tồn khu rừng mộ ché, vừa khoanh vùng bảo vệ nơi an nghỉ của cha ông, vừa phát huy giá trị văn hóa để trở thành điểm đến giúp du khách hiểu sâu hơn về vùng đất Đắk Lắk.

Bởi đôi khi, giá trị lớn nhất của phát triển không nằm ở những gì được xây mới, mà ở khả năng gìn giữ những điều thiêng liêng đã tồn tại qua hàng trăm năm lịch sử.

Giữa đại ngàn Tây Nguyên, buôn cổ M’Liêng vẫn lặng lẽ kể câu chuyện của mình bằng tiếng chiêng ngân vọng, bằng những chiếc ché cổ truyền đời và bằng màu xanh bất tận của khu rừng thiêng chưa từng bị lãng quên.